Бул мағлыўмат еле тексерилмеген. Қәте тапсаңыз, бизге хабар бериң.
Қарақалпақ әмелий көркем өнериниң тили — нағыс. Кесте, гилем, кийиз, ағаш оймасы ҳәм зергерлик буйымлары бир улыўма нағыслар менен безеледи. Шебер ҳаяллар нағыслардың алпыстан аслам түрин аты менен ажыратқан, ал ҳәр бир нағыс тек безеў емес, тилек ҳәм қорғаўшы белги деп те есапланған.
Мүйиз — тийкарғы нағыс
Ең көп ушырасатуғын нағыс — мүйиз. Ол мал шарўашылығы менен байланыслы болып, молшылық ҳәм берекет тилегин аңлатады, соның менен бирге жаманлықтан қорғайтуғын белги деп қаралған. Мүйиз гилемде, кестеде, кийизде, ағаш оймасында — дерлик ҳәмме жерде ушырасады.
Мүйиздиң қосылыўынан қурамалы нағыслар пайда болады:
- қос мүйиз — бир жуп мүйиз;
- сегиз мүйиз — сегиз мүйизли нағыс, гилемлерде ҳәм қаршынларда көп ушырасады;
- он еки мүйиз — он еки мүйизли, басқышлы ромб түриндеги нағыс.
Ҳайўанлар ҳәм қуслар менен байланыслы нағыслар
Нағыслардың көпшилиги ҳайўанның өзин емес, оның бир белгисин — изин, мүйизин, көзин көрсетеди.
| Нағыс | Мәниси | Қай жерде ушырасады |
|---|---|---|
| ийт табан | ийттиң изи — күш ҳәм қорғаў белгиси | қызыл киймешек, шай қалта |
| ғарға тырнақ | ғарғаның тырнағы — қорғаўшы белги | ҳәр қыйлы композициялар |
| ғаз мойын | ғаздың мойны — суў белгиси | ағаш оймасы, гилем, кесте |
| балық көз | балықтың көзи — қорғаўшы белги | көйлектиң жағасы, гилем |
| бөри көз | бөриниң көзи — қорғаўшы белги | кесте |
| омыртқа | омыртқа сүйеги | қызыл киймешек, жеңсе, шай қалта |
| қумырсқа бел | қумырсқаның бели | геометриялық композициялар |
| тай туяқ | тайдың туяғы | кесте |
| қус тили, тышқан из, қой тис | майда толтырыўшы нағыслар | композициялардың шетлери |
| қурбақа | ызғар, жаўын ҳәм бахыт белгиси | зергерлик буйымлары |
Өсимлик ҳәм турмыс буйымлары
Нағыслардың және бир топары өсимликлер ҳәм күнделикли буйымлар менен аталған: гүл, ырғақ (илгек), тарақ, сырға.
Геометриялық белгилер
Ең әййемги қатлам — геометриялық белгилер. Изертлеўшилер оларды былайынша түсиндиреди: ромб — өнимдарлық, ийрек сызық — суў, атанақ (крест) — әлемниң төрт тәрепи.
Бул мақала дәслепки нусқа. Нағыслардың атлары дереклерде ҳәр қыйлы жазылады — оларды шеберлерден ҳәм тийкарғы илимий мийнетлерден анықлап, сүўретлер менен толықтырыў керек.
