Қарақалпақ жазыўы соңғы жүз жыл ишинде төрт рет өзгерди: араб жазыўынан латынға, латыннан кириллге, соңынан және латынға өтти. Сонлықтан бүгин де бир шаңарақтың ишинде ҳәр қыйлы жазыўда оқып-жазатуғын әўладлар ушырасады.
Қысқаша
| Дәўир | Жазыў | Тийкарғы ўақыялар |
|---|---|---|
| 1924-жылға шекем | Араб | Көпшиликке таралмаған, тийкарынан моллалар ҳәм ийшанлар қолланған |
| 1924–1928 | Реформаланған араб | 28 ҳәрипли әлипбе, биринши газета ҳәм сабақлықлар |
| 1928–1940 | Латын | 32 ҳәрипли жаңа әлипбе |
| 1940–1994 | Кирилл | 35 ҳәрипли әлипбе, 1957-жылы қосымша ҳәриплер киргизилди |
| 1994-жылдан | Латын | Латын әлипбесине қайтыў, 1995, 2009 ҳәм 2016-жыллардағы өзгерислер |
Араб жазыўы
1924-жылға шекем қарақалпақлар араб жазыўын қолланған, бирақ ол көпшиликке таралмаған еди: оны тийкарынан моллалар, ийшанлар ҳәм сайланды топарлар билген.
1924-жылы қарақалпақ тили ушын араб графикасына тийкарланған 28 ҳәрипли әлипбе ислеп шығылды. Әлипбени дүзиўде ҳәм дәслепки әлипбе китапларын шығарыўда жазыўшы ҳәм ағартыўшы Сейфулғабит Мәжитов үлкен үлес қосты. 1924-жылдың ноябринде усы жазыўда биринши қарақалпақ газетасы — «Еркин Қарақалпақ» шыға баслады, ал 1925-жылы дәслепки сабақлықлар басылды.
Латын жазыўы (1928–1940)
1920-жыллары СССР да түркий халықлардың жазыўын латынластырыў ғалаба ҳәрекетке айланды. 1928-жылдың 30-июлинде Қ. Әўезов ҳәм С. Мәжитовтың басшылығында исленген 32 ҳәрипли жаңа латын әлипбеси усынылды ҳәм сол жылдың ақырында тастыйықланды. 1930-жылға келип баспасөз толығы менен латын жазыўына өтти.
1932-жылғы имла конференциясында бас ҳәриплер киргизилди ҳәм ҳәриплердиң тәртиби өзгертилди. 1938-жылы әлипбе және бир рет қайта қаралды.
Кирилл жазыўы (1940–1994)
1940-жылы Қ. Убайдуллаев, Қ. Айымбетов ҳәм Н. Дәўқараев кирилл графикасына тийкарланған 35 ҳәрипли әлипбени дүзди. Ол 1940-жылдың 18-июлинде енгизилди. Бирақ бул әлипбеде тилдиң бир қанша өз сеслери ушын арнаўлы ҳәриплер жоқ еди.
Бул кемшилик 1957-жылдың 28-февралындағы реформада дүзетилди: әлипбеге Ә, Ң, Ө, Ү, Ў ҳәм Ё ҳәриплери қосылды. Усы әлипбе 1990-жылларға шекем өзгериссиз қолланылды ҳәм бүгин де көп китаплар, газеталар ҳәм жасүлкен әўлад ушын тийкарғы жазыў болып қалмақта.
Латын жазыўына қайтыў
1994-жылдың 26-февралында Қарақалпақстан Республикасында латын графикасына тийкарланған әлипбеге өтиў ҳаққында нызам қабыл етилди. Соннан берли әлипбе бир неше рет өзгерди:
- 1995-жыл — диакритикалық белгили ҳәриплердиң орнына апостроф ҳәм қос ҳәриплер (диграфлар) киргизилди.
- 2009-жыл, 8-октябр —
tsорнынаcҳәриби алынды,chқос ҳәриби киргизилди, айырым даўыслылардың жазылыўы өзгертилди. - 2016-жыл — апострофлы ҳәриплер акут белгили ҳәриплер менен алмастырылды.
| 2016-жылға шекем | 2016-жылдан |
|---|---|
| Аʼ аʼ | Ә ә |
| Оʼ оʼ | Ө ө |
| Уʼ уʼ | Ү ү |
| Иʼ ыʼ | Ы ы |
| Гʼ гʼ | Ғ ғ |
| Нʼ нʼ | Ң ң |
Ҳәзирги латын әлипбесинде 34 ҳәрип бар.
Бул мақала дәслепки нусқа. Айырым сәнелер дереклерде ҳәр қыйлы бериледи (мысалы, араб жазыўынан латынға өтиў жылы), сонлықтан мағлыўматлар тийкарғы дереклерге салыстырып тексерилиўи керек.
