Тийкарғы мазмунға өтиў
Қарекең
Қарекең
Үлес қосыў

Тез өтиў

Руў, тулға ямаса мақала атын жазың

Тил ҳәм жазыў

Қарақалпақ жазыўының тарийхы

Араб жазыўынан ҳәзирги латын әлипбесине шекем — бир әсирде төрт рет өзгерген жазыў.

3 мин оқыўТексерилген

Қарақалпақ жазыўы соңғы жүз жыл ишинде төрт рет өзгерди: араб жазыўынан латынға, латыннан кириллге, соңынан және латынға өтти. Сонлықтан бүгин де бир шаңарақтың ишинде ҳәр қыйлы жазыўда оқып-жазатуғын әўладлар ушырасады.

Қысқаша

Дәўир Жазыў Тийкарғы ўақыялар
1924-жылға шекем Араб Көпшиликке таралмаған, тийкарынан моллалар ҳәм ийшанлар қолланған
1924–1928 Реформаланған араб 28 ҳәрипли әлипбе, биринши газета ҳәм сабақлықлар
1928–1940 Латын 32 ҳәрипли жаңа әлипбе
1940–1994 Кирилл 35 ҳәрипли әлипбе, 1957-жылы қосымша ҳәриплер киргизилди
1994-жылдан Латын Латын әлипбесине қайтыў, 1995, 2009 ҳәм 2016-жыллардағы өзгерислер

Араб жазыўы

1924-жылға шекем қарақалпақлар араб жазыўын қолланған, бирақ ол көпшиликке таралмаған еди: оны тийкарынан моллалар, ийшанлар ҳәм сайланды топарлар билген.

1924-жылы қарақалпақ тили ушын араб графикасына тийкарланған 28 ҳәрипли әлипбе ислеп шығылды. Әлипбени дүзиўде ҳәм дәслепки әлипбе китапларын шығарыўда жазыўшы ҳәм ағартыўшы Сейфулғабит Мәжитов үлкен үлес қосты. 1924-жылдың ноябринде усы жазыўда биринши қарақалпақ газетасы — «Еркин Қарақалпақ» шыға баслады, ал 1925-жылы дәслепки сабақлықлар басылды.

Латын жазыўы (1928–1940)

1920-жыллары СССР да түркий халықлардың жазыўын латынластырыў ғалаба ҳәрекетке айланды. 1928-жылдың 30-июлинде Қ. Әўезов ҳәм С. Мәжитовтың басшылығында исленген 32 ҳәрипли жаңа латын әлипбеси усынылды ҳәм сол жылдың ақырында тастыйықланды. 1930-жылға келип баспасөз толығы менен латын жазыўына өтти.

1932-жылғы имла конференциясында бас ҳәриплер киргизилди ҳәм ҳәриплердиң тәртиби өзгертилди. 1938-жылы әлипбе және бир рет қайта қаралды.

Кирилл жазыўы (1940–1994)

1940-жылы Қ. Убайдуллаев, Қ. Айымбетов ҳәм Н. Дәўқараев кирилл графикасына тийкарланған 35 ҳәрипли әлипбени дүзди. Ол 1940-жылдың 18-июлинде енгизилди. Бирақ бул әлипбеде тилдиң бир қанша өз сеслери ушын арнаўлы ҳәриплер жоқ еди.

Бул кемшилик 1957-жылдың 28-февралындағы реформада дүзетилди: әлипбеге Ә, Ң, Ө, Ү, Ў ҳәм Ё ҳәриплери қосылды. Усы әлипбе 1990-жылларға шекем өзгериссиз қолланылды ҳәм бүгин де көп китаплар, газеталар ҳәм жасүлкен әўлад ушын тийкарғы жазыў болып қалмақта.

Латын жазыўына қайтыў

1994-жылдың 26-февралында Қарақалпақстан Республикасында латын графикасына тийкарланған әлипбеге өтиў ҳаққында нызам қабыл етилди. Соннан берли әлипбе бир неше рет өзгерди:

  • 1995-жыл — диакритикалық белгили ҳәриплердиң орнына апостроф ҳәм қос ҳәриплер (диграфлар) киргизилди.
  • 2009-жыл, 8-октябр — ts орнына c ҳәриби алынды, ch қос ҳәриби киргизилди, айырым даўыслылардың жазылыўы өзгертилди.
  • 2016-жыл — апострофлы ҳәриплер акут белгили ҳәриплер менен алмастырылды.
2016-жылға шекем 2016-жылдан
Аʼ аʼ Ә ә
Оʼ оʼ Ө ө
Уʼ уʼ Ү ү
Иʼ ыʼ Ы ы
Гʼ гʼ Ғ ғ
Нʼ нʼ Ң ң

Ҳәзирги латын әлипбесинде 34 ҳәрип бар.

Бул мақала дәслепки нусқа. Айырым сәнелер дереклерде ҳәр қыйлы бериледи (мысалы, араб жазыўынан латынға өтиў жылы), сонлықтан мағлыўматлар тийкарғы дереклерге салыстырып тексерилиўи керек.

Дереклер

  1. 1Каракалпакская письменность — Википедия
  2. 2Karakalpak language — Wikipedia