Этот текст ещё не переведён на русский язык — показан каракалпакский оригинал.
Qaraqalpaq jazıwı sońǵı júz jıl ishinde tórt ret ózgerdi: arab jazıwınan latınǵa, latınnan kirillge, sońınan jáne latınǵa ótti. Sonlıqtan búgin de bir shańaraqtıń ishinde hár qıylı jazıwda oqıp-jazatuǵın áwladlar ushırasadı.
Qısqasha
| Dáwir | Jazıw | Tiykarǵı waqıyalar |
|---|---|---|
| 1924-jılǵa shekem | Arab | Kópshilikke taralmaǵan, tiykarınan mollalar hám iyshanlar qollanǵan |
| 1924–1928 | Reformalanǵan arab | 28 háripli álipbe, birinshi gazeta hám sabaqlıqlar |
| 1928–1940 | Latın | 32 háripli jańa álipbe |
| 1940–1994 | Kirill | 35 háripli álipbe, 1957-jılı qosımsha háripler kirgizildi |
| 1994-jıldan | Latın | Latın álipbesine qaytıw, 1995, 2009 hám 2016-jıllardaǵı ózgerisler |
Arab jazıwı
1924-jılǵa shekem qaraqalpaqlar arab jazıwın qollanǵan, biraq ol kópshilikke taralmaǵan edi: onı tiykarınan mollalar, iyshanlar hám saylandı toparlar bilgen.
1924-jılı qaraqalpaq tili ushın arab grafikasına tiykarlanǵan 28 háripli álipbe islep shıǵıldı. Álipbeni dúziwde hám dáslepki álipbe kitapların shıǵarıwda jazıwshı hám aǵartıwshı Seyfulǵabit Májitov úlken úles qostı. 1924-jıldıń noyabrinde usı jazıwda birinshi qaraqalpaq gazetası — «Erkin Qaraqalpaq» shıǵa basladı, al 1925-jılı dáslepki sabaqlıqlar basıldı.
Latın jazıwı (1928–1940)
1920-jılları SSSR da túrkiy xalıqlardıń jazıwın latınlastırıw ǵalaba háreketke aylandı. 1928-jıldıń 30-iyulinde Q. Áwezov hám S. Májitovtıń basshılıǵında islengen 32 háripli jańa latın álipbesi usınıldı hám sol jıldıń aqırında tastıyıqlandı. 1930-jılǵa kelip baspasóz tolıǵı menen latın jazıwına ótti.
1932-jılǵı imla konferenciyasında bas háripler kirgizildi hám háriplerdiń tártibi ózgertildi. 1938-jılı álipbe jáne bir ret qayta qaraldı.
Kirill jazıwı (1940–1994)
1940-jılı Q. Ubaydullaev, Q. Ayımbetov hám N. Dáwqaraev kirill grafikasına tiykarlanǵan 35 háripli álipbeni dúzdi. Ol 1940-jıldıń 18-iyulinde engizildi. Biraq bul álipbede tildiń bir qansha óz sesleri ushın arnawlı háripler joq edi.
Bul kemshilik 1957-jıldıń 28-fevralındaǵı reformada dúzetildi: álipbege Ә, Ң, Ө, Ү, Ў hám Ё háripleri qosıldı. Usı álipbe 1990-jıllarǵa shekem ózgerissiz qollanıldı hám búgin de kóp kitaplar, gazetalar hám jasúlken áwlad ushın tiykarǵı jazıw bolıp qalmaqta.
Latın jazıwına qaytıw
1994-jıldıń 26-fevralında Qaraqalpaqstan Respublikasında latın grafikasına tiykarlanǵan álipbege ótiw haqqında nızam qabıl etildi. Sonnan berli álipbe bir neshe ret ózgerdi:
- 1995-jıl — diakritikalıq belgili háriplerdiń ornına apostrof hám qos háripler (digraflar) kirgizildi.
- 2009-jıl, 8-oktyabr —
tsornınacháribi alındı,chqos háribi kirgizildi, ayırım dawıslılardıń jazılıwı ózgertildi. - 2016-jıl — apostroflı háripler akut belgili háripler menen almastırıldı.
| 2016-jılǵa shekem | 2016-jıldan |
|---|---|
| Aʼ aʼ | Á á |
| Oʼ oʼ | Ó ó |
| Uʼ uʼ | Ú ú |
| Iʼ ıʼ | Í ı |
| Gʼ gʼ | Ǵ ǵ |
| Nʼ nʼ | Ń ń |
Házirgi latın álipbesinde 34 hárip bar.
Bul maqala dáslepki nusqa. Ayırım sáneler dereklerde hár qıylı beriledi (mısalı, arab jazıwınan latınǵa ótiw jılı), sonlıqtan maǵlıwmatlar tiykarǵı dereklerge salıstırıp tekseriliwi kerek.
