Asosiy mazmunga oʻtish
Qarekeń
Qarekeń
Hissa qoʻshish

Tezkor oʻtish

Urugʻ, shaxs yoki maqola nomini yozing

Til va yozuv

Qaraqalpaq jazıwınıń tariyxı

Arab jazıwınan házirgi latın álipbesine shekem — bir ásirde tórt ret ózgergen jazıw.

3 daqiqa oʻqishTekshirilgan

Bu matn hali oʻzbek tiliga tarjima qilinmagan — qoraqalpoqcha asl nusxasi koʻrsatilmoqda.

Qaraqalpaq jazıwı sońǵı júz jıl ishinde tórt ret ózgerdi: arab jazıwınan latınǵa, latınnan kirillge, sońınan jáne latınǵa ótti. Sonlıqtan búgin de bir shańaraqtıń ishinde hár qıylı jazıwda oqıp-jazatuǵın áwladlar ushırasadı.

Qısqasha

Dáwir Jazıw Tiykarǵı waqıyalar
1924-jılǵa shekem Arab Kópshilikke taralmaǵan, tiykarınan mollalar hám iyshanlar qollanǵan
1924–1928 Reformalanǵan arab 28 háripli álipbe, birinshi gazeta hám sabaqlıqlar
1928–1940 Latın 32 háripli jańa álipbe
1940–1994 Kirill 35 háripli álipbe, 1957-jılı qosımsha háripler kirgizildi
1994-jıldan Latın Latın álipbesine qaytıw, 1995, 2009 hám 2016-jıllardaǵı ózgerisler

Arab jazıwı

1924-jılǵa shekem qaraqalpaqlar arab jazıwın qollanǵan, biraq ol kópshilikke taralmaǵan edi: onı tiykarınan mollalar, iyshanlar hám saylandı toparlar bilgen.

1924-jılı qaraqalpaq tili ushın arab grafikasına tiykarlanǵan 28 háripli álipbe islep shıǵıldı. Álipbeni dúziwde hám dáslepki álipbe kitapların shıǵarıwda jazıwshı hám aǵartıwshı Seyfulǵabit Májitov úlken úles qostı. 1924-jıldıń noyabrinde usı jazıwda birinshi qaraqalpaq gazetası — «Erkin Qaraqalpaq» shıǵa basladı, al 1925-jılı dáslepki sabaqlıqlar basıldı.

Latın jazıwı (1928–1940)

1920-jılları SSSR da túrkiy xalıqlardıń jazıwın latınlastırıw ǵalaba háreketke aylandı. 1928-jıldıń 30-iyulinde Q. Áwezov hám S. Májitovtıń basshılıǵında islengen 32 háripli jańa latın álipbesi usınıldı hám sol jıldıń aqırında tastıyıqlandı. 1930-jılǵa kelip baspasóz tolıǵı menen latın jazıwına ótti.

1932-jılǵı imla konferenciyasında bas háripler kirgizildi hám háriplerdiń tártibi ózgertildi. 1938-jılı álipbe jáne bir ret qayta qaraldı.

Kirill jazıwı (1940–1994)

1940-jılı Q. Ubaydullaev, Q. Ayımbetov hám N. Dáwqaraev kirill grafikasına tiykarlanǵan 35 háripli álipbeni dúzdi. Ol 1940-jıldıń 18-iyulinde engizildi. Biraq bul álipbede tildiń bir qansha óz sesleri ushın arnawlı háripler joq edi.

Bul kemshilik 1957-jıldıń 28-fevralındaǵı reformada dúzetildi: álipbege Ә, Ң, Ө, Ү, Ў hám Ё háripleri qosıldı. Usı álipbe 1990-jıllarǵa shekem ózgerissiz qollanıldı hám búgin de kóp kitaplar, gazetalar hám jasúlken áwlad ushın tiykarǵı jazıw bolıp qalmaqta.

Latın jazıwına qaytıw

1994-jıldıń 26-fevralında Qaraqalpaqstan Respublikasında latın grafikasına tiykarlanǵan álipbege ótiw haqqında nızam qabıl etildi. Sonnan berli álipbe bir neshe ret ózgerdi:

  • 1995-jıl — diakritikalıq belgili háriplerdiń ornına apostrof hám qos háripler (digraflar) kirgizildi.
  • 2009-jıl, 8-oktyabr — ts ornına c háribi alındı, ch qos háribi kirgizildi, ayırım dawıslılardıń jazılıwı ózgertildi.
  • 2016-jıl — apostroflı háripler akut belgili háripler menen almastırıldı.
2016-jılǵa shekem 2016-jıldan
Aʼ aʼ Á á
Oʼ oʼ Ó ó
Uʼ uʼ Ú ú
Iʼ ıʼ Í ı
Gʼ gʼ Ǵ ǵ
Nʼ nʼ Ń ń

Házirgi latın álipbesinde 34 hárip bar.

Bul maqala dáslepki nusqa. Ayırım sáneler dereklerde hár qıylı beriledi (mısalı, arab jazıwınan latınǵa ótiw jılı), sonlıqtan maǵlıwmatlar tiykarǵı dereklerge salıstırıp tekseriliwi kerek.

Manbalar

  1. 1Каракалпакская письменность — Википедия
  2. 2Karakalpak language — Wikipedia