Bul maǵlıwmat ele tekserilmegen. Qáte tapsańız, bizge xabar beriń.
Qara úy — qaraqalpaqlardıń dástúrli jıynalmalı úyi. Ol tez qurıladı hám tez jıynaladı, al onıń hár bir bólegi — aǵash súyegi, kiyizi, toqılǵan baw-basqurları — óz aldına ónermentshilik túri.
Súyegi
Qara úydiń aǵash súyegi tórt tiykarǵı bólimnen turadı:
- kerege — úydiń diywalı. Ol ashılıp-jıynalatuǵın bóleklerden — qanatlardan quraladı. Úy altı yamasa segiz qanatlı, siyrek jaǵdayda on eki qanatlı boladı;
- uwıq — keregeden shańaraqqa shekem baratuǵın uzın aǵashlar, úydiń tóbesin quraydı;
- shańaraq — tóbeniń ortasındaǵı dóńgelek. Onnan jaqtı túsedi, burın tútin de usı jerden shıqqan;
- ergenek — oyma naǵıslı eki tabaqlı aǵash esik.
Jabıwı
Keregeniń sırtınan shiy (qamıs shıpta) tutıladı, al tóbesi kiyiz benen jabıladı. Tóbe ushın úsh bólek kiyiz kerek: aldıńǵı hám artqı yarım dóńgelek bólekler hám shańaraqtı jawıp turatuǵın tórtmúyeshli túńlik. Esiktiń aldına qamıstan toqılǵan esik ilinedi — ol samaldan qorǵaydı hám kirip-shıqqanda joqarı qarap oraladı.
Baw-basqurlar
Súyekti bekkemleytuǵın hám kiyizdi uslap turatuǵın toqıma lentalar qara úydiń tiykarǵı bezegi bolıp tabıladı:
- qızıl basqur — eń keń lenta (shama menen 60–70 sm), qızıl hám qara reńli;
- aq basqur — aq túsli, naǵısı túkli etip toqılǵan lenta (shama menen 40–50 sm);
- ishki beldew — keregeni ishinen aylandırıp tartatuǵın lenta, naǵısı ishke qaraǵan;
- qızıl qur hám aq qur — tóbe kiyizlerin súyekke bekitetuǵın tar lentalar;
- janbaw hám ayaqbaw — shashaqlı reńli jipler, tóbeden salbırap turadı.
Bul toqımalardıń reńleri — qızıl, qońır hám sarǵısh tús, al naǵıstıń fonı hám sızıqları ushın aq hám qara reń qollanıladı.
Ishki tártibi
Qara úydiń ishi ornı-ornına bólingen. Esikke qarama-qarsı jer — tór, eń húrmetli orın: húrmetli qonaq kelgende úy iyesi óz ornın oǵan beredi. Úydiń bir tárepi erlerdiki, ekinshi tárepi hayallardıki dep esaplanǵan.
Kim soǵadı?
Aǵash súyegin erkek ustalar shákirtleri menen birge qolda soǵadı. Kiyiz basıw, jip iyiriw, toqıw hám keste tigiw — hayallardıń jumısı: olar tájiriybeli sheberdiń basshılıǵında toparǵa birigip isleydi.
2025-jılı «Qırǵız, qazaq hám qaraqalpaq otawların soǵıwdıń dástúrli bilimleri hám kónlikpeleri» YuNESKOnıń Insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń reprezentativlik dizimine kirgizildi. Onı Qazaqstan, Qırǵızstan hám Ózbekstan birgelikte usınǵan.
Bul maqala dáslepki nusqa. Ólshemler hám bóleklerdiń atları ustalardan hám tiykarǵı ilimiy miynetlerden anıqlanıwı kerek.
