Тийкарғы мазмунға өтиў
Қарекең
Қарекең
Үлес қосыў

Тез өтиў

Руў, тулға ямаса мақала атын жазың

Өнер ҳәм өнерментшилик

Қара үй

Қарақалпақ отаўының дүзилиси, безеўлери ҳәм ишки тәртиби.

2 мин оқыўТексерилмеген

Бул мағлыўмат еле тексерилмеген. Қәте тапсаңыз, бизге хабар бериң.

Қара Уй Қара үй — қарақалпақлардың дәстүрли жыйналмалы үйи. Ол тез қурылады ҳәм тез жыйналады, ал оның ҳәр бир бөлеги — ағаш сүйеги, кийизи, тоқылған баў-басқурлары — өз алдына өнерментшилик түри.

Сүйеги

Қара үйдиң ағаш сүйеги төрт тийкарғы бөлимнен турады:

  • кереге — үйдиң дийўалы. Ол ашылып-жыйналатуғын бөлеклерден — қанатлардан қуралады. Үй алты ямаса сегиз қанатлы, сийрек жағдайда он еки қанатлы болады;
  • уўық — керегеден шаңараққа шекем баратуғын узын ағашлар, үйдиң төбесин қурайды;
  • шаңарақ — төбениң ортасындағы дөңгелек. Оннан жақты түседи, бурын түтин де усы жерден шыққан;
  • ергенек — ойма нағыслы еки табақлы ағаш есик.

Жабыўы

Керегениң сыртынан ший (қамыс шыпта) тутылады, ал төбеси кийиз бенен жабылады. Төбе ушын үш бөлек кийиз керек: алдыңғы ҳәм артқы ярым дөңгелек бөлеклер ҳәм шаңарақты жаўып туратуғын төртмүйешли түңлик. Есиктиң алдына қамыстан тоқылған есик илинеди — ол самалдан қорғайды ҳәм кирип-шыққанда жоқары қарап оралады.

Баў-басқурлар

Сүйекти беккемлейтуғын ҳәм кийизди услап туратуғын тоқыма ленталар қара үйдиң тийкарғы безеги болып табылады:

  • қызыл басқур — ең кең лента (шама менен 60–70 см), қызыл ҳәм қара реңли;
  • ақ басқур — ақ түсли, нағысы түкли етип тоқылған лента (шама менен 40–50 см);
  • ишки белдеў — керегени ишинен айландырып тартатуғын лента, нағысы ишке қараған;
  • қызыл қур ҳәм ақ қур — төбе кийизлерин сүйекке бекитетуғын тар ленталар;
  • жанбаў ҳәм аяқбаў — шашақлы реңли жиплер, төбеден салбырап турады.

Бул тоқымалардың реңлери — қызыл, қоңыр ҳәм сарғыш түс, ал нағыстың фоны ҳәм сызықлары ушын ақ ҳәм қара рең қолланылады.

Ишки тәртиби

Қара үйдиң иши орны-орнына бөлинген. Есикке қарама-қарсы жер — төр, ең ҳүрметли орын: ҳүрметли қонақ келгенде үй ийеси өз орнын оған береди. Үйдиң бир тәрепи ерлердики, екинши тәрепи ҳаяллардыки деп есапланған.

Ким соғады?

Ағаш сүйегин еркек усталар шәкиртлери менен бирге қолда соғады. Кийиз басыў, жип ийириў, тоқыў ҳәм кесте тигиў — ҳаяллардың жумысы: олар тәжирийбели шебердиң басшылығында топарға биригип ислейди.

2025-жылы «Қырғыз, қазақ ҳәм қарақалпақ отаўларын соғыўдың дәстүрли билимлери ҳәм көнликпелери» ЮНЕСКОның Инсанияттың материаллық емес мәдений мийрасының репрезентативлик дизимине киргизилди. Оны Қазақстан, Қырғызстан ҳәм Өзбекстан биргеликте усынған.

Бул мақала дәслепки нусқа. Өлшемлер ҳәм бөлеклердиң атлары усталардан ҳәм тийкарғы илимий мийнетлерден анықланыўы керек.

Дереклер

  1. 1Karakalpak Yurt
  2. 2Traditional knowledge and skills in making Kyrgyz, Kazakh and Karakalpak yurts (Turkic nomadic dwellings), 2025